Skoru kimse aklında tutmasın, sıralama kendiliğinden işlesin.
Kort kenarında tek dokunuşla girilen her sayı sıralamaya anında yansır. Oyuncular kendi puanını ve sıradaki maçını istediği an görür, seyirci tarayıcıdan izler. Kulüp de aynı ekranlarda sponsorlarını gösterir.
Baştan sona
Kur, katıl, izle, ödüllendir.
Bir kulüp turnuvası bu dört ekrandan geçer; hepsi aynı uygulamada.
Organizatör kurar
İsimleri yaz ya da listeyi yapıştır, formatı ve kort sayısını seç; kura ve program bir dokunuşta hazır. Kulüp logosu ve sponsor görselleri de burada yüklenir.
Oyuncular 6 haneli kodla katılır
Uygulamayı indiren oyuncu kodu yazar ya da QR’ı okutur, listeden adını seçer. Sıradaki maçı, kortu ve puanı kendi telefonunda görür.
Seyirci canlı panodan izler
skortabelasi.com/t/KOD adresi tarayıcıda açılır; TV’ye yansıtılır. Kortlar, skorlar, sıralama ve sponsor şeridi her skordan sonra anında yenilenir.
Sıralama kesinleşir, ödüller dağıtılır
Eşitlik kuralları uygulanır, madalyalar sıralamada görünür, sponsor raporu kulübe kalır. Bir sonraki turnuvanın kaydı o akşam başlar.
Neyi çözüyor
Kulüp turnuvasının üç derdi.
Americano’yu zorlaştıran şey kura değil. Kâğıda yazılan skorlar, kimsenin göremediği tablo ve kulübe hiçbir şey kazandırmayan bir organizasyon.
Skor kimsenin aklında kalmıyor
Dört kort, on altı oyuncu, yirmi maç. Kâğıda yazılan skorlar kayboluyor, sonunda tablo elle hesaplanıyor ve tartışma çıkıyor. Burada her sayı kort kenarında tek dokunuşla giriliyor, sıralama o anda yeniden hesaplanıyor.
Oyuncu tabloyu göremiyor
“Kaç kaç? Ben kaçıncıyım? Sıradaki maçım kiminle, hangi kortta?” Bütün tur boyunca bu soruların sorulması gerekmiyor: tablo ve maç listesi herkesin telefonunda canlı duruyor, seyirci de panodan izliyor.
Turnuva kulübe gelir getirmiyor
Turnuva günü kulübün en kalabalık günü, ama ekranlarda hiçbir şey yok. Kulübün logosu ve sponsor görselleri oyuncuların ekranında ve canlı panoda dönüyor, ne kadar görüntülendiği raporlanıyor.
Aşağısı işin tamamı — adım adım anlatım, formatlar, puanlama, ödüller ve sponsor sistemi.
Adım adım
Bir turnuva baştan sona böyle geçiyor.
Aşağıdaki sekiz kare uygulamanın gerçek ekranları. Her karenin üzerindeki numaralar, yanındaki açıklamalarla eşleşiyor — nereye dokunulduğu tek bakışta görünüyor.
-
1
Kadroyu gir
Turnuvayı kuran kişi organizatör olur. Dört adımlı sihirbaz sırayla türü, oyuncuları, ödülleri ve özeti sorar.
- 1 Dört adım: tür ve kort · oyuncular · ödüller ve kulüp · özet
- 2 Sayaç “Kadro tamam” deyince ileri açılır
- 3 Adı yaz, Enter’a bas — kutu temizlenir, sıradaki hemen gelir
-
2
Kodu paylaş
Turnuva oluşturulunca kendi kodunu ve QR’ını alır. Grubun WhatsApp’ına bu kodu at, işin biter.
- 1 Turnuvanın kodu — üç harf, dört rakam
- 2 QR’ı okutan doğrudan turnuvaya düşer
- 3 Seyirciye verilecek tarayıcı adresi
-
3
Oyuncular katılır
Kodu giren oyuncuya kadro listesi açılır. Herkes kendi adını seçer; turnuva için hesap gerekmez.
- 1 Herkes listeden kendi adını seçer
- 2 Alınmış bir ad ikinci kez seçilemez
- 3 Oynamayacak olan “sadece izle” der
-
4
Skoru kort kenarında tut
Her maçın bir skor tutucusu var. Ekran ikiye bölünür: üst yarı bir takım, alt yarı diğeri. Dokun, sayı işlensin.
- 1 Maç toplam sayıya oynanır — burada 9/16
- 2 Servis kimde ve hangi taraftan, ekranda yazar
- 3 Yanlış dokunma tek dokunuşla geri alınır
-
5
Turnuva kendini yönetir
Bir turun son maçı bitince sonraki tur kendiliğinden açılır. Organizatörün tek yaptığı bakmak.
- 1 Tur kendiliğinden ilerler — “sonraki tur” düğmesi yok
- 2 İlerleme tek turu değil tüm programı sayar
- 3 Kulübün sponsorları burada döner
-
6
Herkes kendi maçını bilir
Oyuncu kendi telefonunda sırasını, puanını ve sıradaki maçını görür. “Ben kiminleyim, hangi kortta?” sorusu biter.
- 1 Kendi sıran ve puanın en üstte
- 2 Sıradaki maçın: kort, partnerin ve rakiplerin
-
7
Seyirci panodan izler
Kort kenarındaki televizyonda ya da herkesin telefonunda aynı adres: uygulama yok, üyelik yok.
- 1 Kod panoda da yazar — sonradan katılan girebilsin
- 2 Kaçıncı turda olunduğu
- 3 Kortların canlı skoru, skor tutucu ve servis
- 4 Madalyalı sıralama tablosu
-
8
Podyum
Turnuva bitince sıralama son hâlini alır: podyum, madalyalar ve senin yazdığın ödüller ekrana gelir.
- 1 Podyum ve madalyalar
- 2 Yazdığın ödül adı sıranın altında görünür
Tek gereken tek bir telefon: turnuvayı kuran kişi. Oyuncular isterse uygulamadan katılır, istemezse hiçbir şey indirmeden panodan izler.
Formatlar
Dört format, hepsi 2’ye 2.
Bireysel formatlarda partnerin her tur değişir, puan sana yazılır. Eşli formatlarda çiftler sabittir, değişen tek şey rakiplerdir.
Americano
Klasik kulüp turnuvası. Her tur yeni bir partner, mümkün olduğunca yeni rakipler.
Kura nasıl kurulur
- Önce dinlenme adaleti: en az dinlenen sona kalır
- Sonra farklı partner, sonra farklı rakip
- Turlar baştan çekilebilir; program kendiliğinden ilerler
Herkesin herkesle oynadığı, sonunda tek bir bireysel sıralamanın çıktığı format.
Mexicano
İlk tur kurayla, sonraki her tur canlı sıralamaya göre kurulur. Formda olan formda olanla eşleşir.
Kura nasıl kurulur
- Oyuncular sıralamaya göre dörtlü bloklara ayrılır
- Her blokta 1. + 4. karşı 2. + 3.
- En üst blok Kort 1’e verilir — zirve maçı ortada oynanır
Sıralamaya baktığı için turlar baştan çekilemez; her tur bir önceki bitince kurulur.
Eşli Americano
Çiftler sabit kalır, her tur başka bir çiftle oynarsın. Sıralama çift bazlıdır.
Kura nasıl kurulur
- Aynı rakiple tekrar eşleşme cezalandırılır
- Çift birlikte dinlenir, birlikte oynar
- Turlar baştan çekilebilir
Sabit partnerle gelen gruplar için — eşini değiştirmek istemeyenler.
Eşli Mexicano
Çiftler sabit, eşleşme sıralamaya göre: 1. çift 2. çiftle, 3. çift 4. çiftle.
Kura nasıl kurulur
- İsviçre usulü: sıralamada komşu çiftler karşılaşır
- Bir önceki turun rövanşı olacaksa komşu takasla kaçınılır
- En iyi eşleşme Kort 1’e verilir
Kulüp ligi hissi veren format: iyi oynayan yukarı, zorlanan aşağı doğru eşleşir.
Dört formatta da kort başına dört oyuncu vardır. Oyuncu sayısı çift değilse dinlenenler adil dağıtılır: en çok oynayan önce dinlenir, en az dinlenen sona kalır.
Kura
Kura rastgele değil — puanlanıyor.
Uygulama tur eşleşmelerini “karıştır ve dağıt” diye kurmuyor. Her olası dizilime bir maliyet veriyor, yüzlerce dizilim deneyip en düşük maliyetliyi seçiyor.
Önce dinlenme adaleti
Kort sayısı herkese yetmiyorsa kimin oturacağına maliyet karar verir: en çok oynayan önce dinlenir, en az dinlenen sona kalır. Kimse iki kez üst üste kenarda kalmaz.
Aynı partner çok pahalı
Bir partnerin tekrarı, bir rakibin tekrarından yüz kat ağır cezalandırılır. Bu yüzden yeni partner bulmak için gerekiyorsa aynı rakiple ikinci kez karşılaşmayı göze alır.
Yüzlerce deneme, tek sonuç
Her tur için 300 farklı başlangıçtan arama yapılır, her dörtlünün üç olası bölünmesi ayrı ayrı denenir. Maliyet sıfıra inerse arama orada durur.
Örnek: 8 oyuncu, 2 kort, 4 tur
Aşağıdaki kura uygulamanın kendi kura motorundan alındı. Oyuncular 1’den 8’e numaralandı.
| Tur | Kort 1 | Kort 2 |
|---|---|---|
| 1 | 5 + 6 / 3 + 7 | 2 + 8 / 1 + 4 |
| 2 | 6 + 7 / 2 + 4 | 3 + 5 / 1 + 8 |
| 3 | 1 + 5 / 4 + 6 | 2 + 7 / 3 + 8 |
| 4 | 1 + 6 / 7 + 8 | 2 + 3 / 4 + 5 |
Dört turun sonunda her oyuncunun dört farklı partneri olur — hiç kimse aynı kişiyle iki kez oynamaz.
Aynı turnuva, aynı kura
Rastgelelik turnuvanın kendi tohumuna bağlı. Aynı turnuvada aynı tur her zaman aynı eşleşmeyi verir; kura “yeniden çekilerek” değiştirilemez.
Tur, o an üretiliyor
Kura önceden yazılmış sabit bir fikstür değil, o ana kadar oynanmış maçlardan üretiliyor. Bu yüzden turnuva ortasında oyuncu ekleyip çıkarabilirsin — sonraki tur yine adil kurulur.
Kaç maç sığar?
Bir turda oynanabilecek maç sayısı kort sayısı ile oyuncu sayısının dörtte biri arasından küçüğüdür. Eşli formatta çift sayısının yarısı esas alınır.
Puanlama ve sıralama
Puan asla saklanmaz — her seferinde yeniden hesaplanır.
Sıralama bir sayaç değil. Bitmiş maçlardan her okumada baştan türetilir; bu yüzden yanlış girilmiş bir skoru düzelttiğinde sıralama kendiliğinden düzelir, elle düzeltme gerekmez.
Maç toplam sayıya oynanır
Set yok, oyun yok: iki tarafın sayısı toplamda hedefe ulaşınca maç biter. Varsayılan 16; 8, 12, 20, 21, 24 ve 32 de seçilebilir. Toplam tutmayan bir sonuç kaydedilmez.
Takımın sayısı ikisine de tam yazılır
Maç 10-6 bittiyse kazanan takımın iki oyuncusu da 10, kaybeden takımın iki oyuncusu da 6 puan alır. Puan bölünmez, yarılanmaz.
Eşitlik nasıl bozulur
Sırasıyla: puan, sonra sayı farkı (attığın eksi yediğin), sonra galibiyet sayısı, sonra ad. Üçü de eşitse oyuncular aynı sırayı paylaşır.
Sıralama tablosunda ne var?
| Sütun | Anlamı |
|---|---|
| O | Oynanan maç |
| G / B / M | Galibiyet, beraberlik, mağlubiyet |
| A / V | Alınan sayı, verilen sayı |
| Av | Averaj — alınan eksi verilen |
| P | Puan — toplanan sayıların tamamı |
Eşli formatlarda tablo çift bazlıdır: sıralama oyuncuların değil, çiftlerin sıralamasıdır.
Program
“Kişi başı kaç maç?” — gerisini hesaplar.
Americano ve eşli Americano’da turların tamamı turnuva kurulurken çekilir. Kimin kiminle, hangi kortta oynayacağı ilk dakikadan bellidir.
Maç sayısından tur sayısına
Kişi başına kaç maç istediğini seçersin; uygulama kort ve oyuncu sayısına bakıp kaç tur gerektiğini bulur. Bir turnuvada en fazla 20 tur olabilir.
Kaçta biter?
Süre tahmini sayı başına yaklaşık 36 saniye ve tur arası 3 dakika üzerinden yapılır; varsayılan öneri iki saatlik bir seans hedefler. Bitiş saati kurulum ekranında yazar.
Sıradaki tur kendiliğinden açılır
Bir turun son maçı bitince sonraki tur açılır — kimsenin “sonraki tur” düğmesine basması gerekmez. Sırası gelmemiş bir turun maçı erken oynanamaz.
Program bittiğinde ana düğme “Turnuvayı Bitir” olur; isteyen fazladan tur ekleyebilir. Mexicano’da program yoktur: her tur bir öncekinin sıralamasına göre kurulduğu için turlar sırayla açılır. Turnuvaya ileri bir tarih ve saat de verilebilir.
Kort kenarı
Skoru tutmak tek dokunuş.
Her maçın bir skor tutucusu vardır; o kişinin telefonu maçın Skor Tabelasıdır. Diğer herkes aynı skoru anlık olarak görür.
İki alan, bir dokunuş
Ekran ikiye bölünür: üst yarı bir takım, alt yarı diğeri. Dokun, sayı işlensin. Geri alma tek dokunuş. Bluetooth kumanda kullanıyorsan telefona hiç dokunmazsın.
Servisi uygulama takip eder
Servis sırası A1 → B1 → A2 → B2 diye döner; her oyuncu üst üste 2, 4 ya da 8 sayı servis atar. İlk sayı sağdan, sonra dönüşümlü. İlk servisçiyi skor tutucu seçer; ilk sayıdan sonra sıra kilitlenir.
Sonuç onaylanmadan geçmez
Hedefe ulaşılınca ekran “sonucu onayla” der. Toplam tutmuyorsa sunucu sonucu kabul etmez. Yanlış giren olursa organizatör düzeltir; düzeltilen maç listede ✎ ile işaretlenir.
Skor tutucu turnuva sürerken değiştirilebilir. Sesli anons turnuvada da çalışır: her sayıdan sonra skor, servis atan oyuncu ve taraf yüksek sesle söylenir — dört dilde, istenirse aynı anda ikisinde birden.
Ödüller ve madalyalar
Kaç kişi ödül alacak? Onu sen söylersin.
Ödül verilecek sıra sayısı sıfırdan sekize kadar seçilir (varsayılan üç) ve her sıraya bir ödül adı yazılabilir. Adlar sıralamanın üstünde çip olarak, sonuç ekranında podyumun içinde görünür.
Madalya kimin?
Bir oyuncu madalya alır: en az bir maç oynamışsa ve sırası ödül verilen sıralar içindeyse. İlk üç 🥇🥈🥉, dördüncü ve sonrası 🏅 alır.
Beraberlikte ne oluyor?
Turnuva sürerken beraberlik grubunun tamamı ödül sıralarına sığmalıdır. Turnuva bittiğinde bu şart kalkar: paylaşılan sıra paylaşılan ödüldür.
Üç ödül sırası varken
| Durum | Turnuva sürerken | Turnuva bitince |
|---|---|---|
| Tek başına 1. | 🥇 | 🥇 |
| İki kişi 1. (sonraki 3.) | 🥇 🥇 | 🥇 🥇 |
| Dört kişi 1. | madalya yok, düz sıra | 🥇 ×4 |
Sebebi basit: turnuvanın ortasında dört kişiye birden altın madalya göstermek yanıltıcı olur — henüz kimin ödül alacağı belli değildir.
Canlı pano
Seyirci için tek bir adres.
Her turnuvanın skortabelasi.com/t/KOD adresinde canlı bir panosu vardır. Uygulama indirmek, hesap açmak, giriş yapmak gerekmez — adres bir tarayıcıda açılır.
TV modu
Tek dokunuşla tam ekrana geçer: skorlar büyür, kulüp logosu ve sponsor şeridi öne çıkar. Kort kenarındaki televizyona ya da projeksiyona yansıtmak için tasarlandı.
Dört dilde, kendiliğinden
Pano tarayıcının diline bakar ve Türkçe, İngilizce, Fransızca ya da İspanyolca açılır. Yabancı konuklu turnuvalarda ayar gerekmez.
Gerçekten canlı
Pano sunucuya kalıcı bir bağlantıyla bağlanır ve her değişiklikte anında yenilenir; bağlantı koparsa yedek yoklama devreye girer ve bağlantı kendini onarır.
Panoda kortların canlı skoru, skor tutucu, servis atan oyuncu ve tarafı, dinlenenler, ödül çipleri, madalyalı sıralama tablosu ve tura göre gruplanmış maç geçmişi bulunur. Panoyu büyük ekrana taşımanın yollarını Büyük Ekran sayfasında anlattık.
Kulüp markası ve sponsorlar
Turnuva, kulübün vitrini olsun.
Düzenleyen kulüp ile sponsorlar bilinçli olarak ayrı tutuldu: kulübün logosu ve adı ekranların en üstünde durur, sponsorlar ayrı bir şeritte döner.
Düzenleyen kulüp
Logo ve kulüp adı her turnuva ekranının en üstünde, panoda da başlığın solunda görünür. Görsel telefonun galerisinden seçilir — adres yazmak gerekmez.
Sponsor şeridi
Beş görsele kadar sponsor eklenebilir; şerit beş saniyede bir döner. Her görselin altında kendi tanıtım yazısı olur. Tek görsel varsa sabit durur, hiç yoksa şerit görünmez.
Gösterim raporu
Sponsora ne kadar bakıldığı sayılır: gösterim, tekil izleyici ve toplam ekran süresi. Günlük ve sponsor bazlı döküm ile tabloyu dışa aktarma da var.
Sayılar dürüstçe etiketlidir: rakamlar izleyicilerin cihazlarından gelir ve kulüp içi raporlama içindir — denetlenmiş bir reklam ölçümü değildir. Bir görsel, en az bir saniye ekranda kaldıysa sayılır ve süre yalnız ekran gerçekten görünürken işler.
Ölçüm reklam kimliği kullanmaz. İzleyici için turnuvaya özel, tuzlanmış bir kimlik üretilir; aynı cihaz iki farklı turnuvada eşleştirilemez ve bu kayıtlar 90 gün sonra silinir. Organizatörün kendi ekranı ve izleyici önizlemesi sayıma girmez — kulübün kendi bakışı sponsor raporunu şişirmesin. Ayrıntı için gizlilik politikasına bakabilirsin.
Kadro
On altı ismi bir dakikada gir.
Turnuva kurmanın en yavaş kısmı isimleri yazmaktır. Üç yol var, üçü de aynı listeye çıkar.
Yaz ve Enter
Adı yaz, Enter’a bas: kutu temizlenir, odak kalır, sıradaki isim hemen yazılır. Aynı ad ikinci kez girilirse kendiliğinden numaralanır (“Ahmet”, “Ahmet 2”).
Listeyi yapıştır
WhatsApp grubundaki katılım listesini olduğu gibi yapıştır. Madde işaretleri, sıra numaraları, telefon numaraları, saatler, e-postalar ve emojiler ayıklanır; geriye isimler kalır.
Fotoğraftan oku
Kâğıda yazılmış listeyi ya da ekran görüntüsünü okut. Metin tanıma telefonun içinde çalışır; görsel telefondan hiç çıkmaz. Yalnızca tanınan metin satırları, hangilerinin isim olduğunu ayıklamak için kullanılır.
Turnuva başladıktan sonra da kadro değiştirilebilir: geç gelen oyuncu eklenir, ayrılan oyuncu pasife alınır, sonraki tur yeni kadroya göre kurulur. Bireysel formatlarda 4’ten 64 oyuncuya kadar, 8 korta kadar turnuva düzenlenebilir.
Çevrimdışı ve dayanıklılık
Kortta internet yoksa bile skor kaybolmaz.
Turnuva sistemi sunucu tabanlıdır ama sahadaki telefonun sunucuyu beklemesi gerekmez. Her dokunuş önce cihazda işlenir, sonra sıraya girer.
Önce yerel, sonra sunucu
Sayı anında ekrana yazılır ve bir kuyruğa alınır. Bağlantı gelene kadar kuyruk beş saniyede bir denenir; skor tutucunun ekranı her zaman kendi durumunu gösterir.
Çift sayım imkânsız
Her sayı olayının benzersiz bir kimliği var. Aynı olay ikinci kez ulaşırsa sunucu onu “zaten var” diye işaretler. Bağlantı kopup geri gelse de skor şişmez.
Uygulama dolu açılır
Turnuvanın son durumu cihazda saklanır: internet olmadan da uygulama boş değil, son bilinen skor ve sıralamayla açılır. Aynı cihazda birden çok turnuva birlikte durabilir.
Organizatörlük geri alınır
Turnuva kurulurken XXXX-XXXX biçiminde bir kurtarma kodu verilir. Telefon kaybolur ya da uygulama silinirse yönetim bu kodla başka bir cihazdan geri alınır.
Sunucu her değişiklikte durumun tamamını yayınlar — parça parça değil. Bu yüzden kopan bir bağlantı yeniden kurulduğunda hiçbir şey eksik kalmaz. Biten turnuvalar cihazda geçmişe düşer: son 30 turnuva sıralamasıyla birlikte çevrimdışı okunabilir, sonuç tablosu dışa aktarılabilir.
Kod paylaş, herkes aynı sıralamayı görsün
Turnuva için hesap gerekmez. Turnuvada sunucuya giden tek şey oyuncu adları ve skorlardır.
Sık sorulanlar
Merak edilenler.
Kaç oyuncu ve kaç kortla oynanabilir?
Bireysel formatlarda en az 4, en fazla 64 oyuncu. Eşli formatlarda en az 2 çift. Kort sayısı 1’den 8’e kadar seçilir. Bir turda oynanan maç sayısı kort sayısını aşamaz; artan oyuncular o tur dinlenir.
Bütün oyuncuların uygulamayı indirmesi gerekiyor mu?
Hayır. Skoru tutan telefonda uygulama olması yeterli. Diğerleri turnuvayı skortabelasi.com/t/KOD adresinden tarayıcıda izleyebilir. Uygulamaya katılan oyuncu ise kendi sırasını, puanını ve sıradaki maçını görür.
Kortta internet kesilirse ne olur?
Skor tutmaya devam edersin. Sayılar cihazda işlenir ve bir kuyrukta bekler; bağlantı gelince topluca gönderilir. Aynı sayının iki kez işlenmesi olay kimlikleriyle engellenir.
Turnuva başladıktan sonra biri gelirse?
Oyuncuyu eklersin. Kura sabit bir fikstür olmadığı, o ana kadar oynanmış maçlardan üretildiği için sonraki tur yeni kadroya göre adil kurulur. Ayrılan oyuncu da pasife alınabilir.
Yanlış skor girildi, ne yapmalı?
Organizatör herhangi bir maçın sonucunu düzeltebilir. Sıralama bitmiş maçlardan yeniden hesaplandığı için düzeltme anında yansır. Düzeltilen maç listede ✎ ile işaretlenir.
Organizatörün telefonu kaybolursa turnuva biter mi?
Hayır. Turnuva kurulurken verilen kurtarma koduyla yönetim başka bir cihazdan geri alınır. Turnuva o sırada da sunucuda çalışmaya devam eder.
Sesli anons turnuvada da çalışıyor mu?
Evet. Her sayıdan sonra skor, servis atan oyuncu ve servis tarafı yüksek sesle söylenir. Anons Türkçe, İngilizce, Fransızca ve İspanyolca yapılabilir; istenirse iki dil aynı anda kullanılır.
Panoyu televizyona nasıl yansıtırım?
Pano bir web sayfası olduğu için akıllı televizyonun tarayıcısında doğrudan açılabilir; tam ekran düğmesi TV moduna geçirir. Telefonu ya da tableti TV’ye bağlamanın yollarını Büyük Ekran sayfasında anlattık.
Turnuva verileri nerede duruyor?
Normal maçların aksine turnuva modu bir sunucu kullanır: oyuncu adları, maçlar ve skorlar orada tutulur ki herkes aynı sıralamayı görebilsin. Turnuva için hesap gerekmez. Ayrıntı gizlilik politikasında.
Bu sayfadaki kareler uygulamanın gerçek arayüzünden alınmıştır. Turnuva modunun gelişmiş özellikleri uygulama içi abonelik gerektirir; güncel kapsam ve fiyatlar uygulamada görünür. Verilerin nasıl işlendiği gizlilik politikasında yazılıdır.